ELKARRIZKETA SAMUEL VELA - Etiopiako bidaia
Samuel Vela Pérez zinema-zuzendari hispano-boliviarra da, ibilbide sendoa du zinema humanitarioan eta sozialean.
2025eko otsailean lagundu zigun Etiopiara egindako bidai batean, Egoaiziak Tigray eskualdean Luz Norte Films ekoiztetxearen laguntzarekin grabatutako dokumentalaren zuzendari-errealizadore gisa. Argazki-zuzendari Iñaki Luisek gonbidatuta parte hartu zuen proiektuan.
NOLAKOA IZAN DA ZURE ESPERIENTZIA?
Niretzat, Etiopiara egindako bidaia esperientzia sakonki eraldatzailea izan da. Ez zen bakarrik erronka tekniko eta narratibo bat; imajinazioa gainditzen duten errealitateekin aurrez aurre egotea ere izan da. Han egoteak, gerrak emakume hauen bizitzetan izan duen eragina bertatik bertara ikusteak eta haien testigantzak entzuteko aukerak enpatia eta ikaskuntza handiko esperientzia bihurtu dute bidaia hau.
Gure proiektuari buruzko hainbat gai birplanteatzera eraman nau, eta istorio hauek errespetu eta sentiberatasun handienarekin lantzearen garrantziaz jabetu nau. Horrek bultzatzen nau dokumentalean kontakizunak nola egingo ditugun kontzienteki eta arduraz pentsatzera.
ZER ISTORIO KONTAATZEN SAIATU ZARETE BIDAIA HONETAKO ZUEN LANEAN?
Gure helburu nagusia izan da emakume hauen istorioak dokumentatzea eta sakon aztertzea; gerra tresna gisa erabili zituzten emakumeak, bortxatuak, mutilatuak, erretuak eta, kasu askotan, hilak izan zirenak. Haien erresilientzia sakona ulertzea bilatu dugu.
Sendatze-prozesuaren hiru alderdi funtsezkoetan jarri dugu arreta. Lehenik, sendatze fisikoa: bizitako esperientzien ondorio fisikoei nola egin dieten aurre eta nola gainditu dituzten ulertzen saiatu gara. Ondoren, sendatze psikologikoa eta espirituala, bien arteko lotura estua nabarmenduz, haien berreskurapen-bidean. Emakume askorentzat fedea eta komunitatearen babesa babesleku bihurtu dira beren burua berreraikitzeko, trauma birzertifikatzeko eta beren sinesmenekin eta identitatearekin lotura berria egiteko.
Azkenik, hirugarren fasea da gizarteratzea eta estigmaren aurkako borroka. Emakume askok komunitatearen bazterketa jasaten dute, eta horrek erakusten du sendatze-prozesua ez dela soilik haien esku, baizik eta gizartearen pertzepzioan ere aldaketa sakona behar dela. Komunitatean berriz leku bat izatea prozesu konplexua da, baina funtsezkoa da bizitza duin bat berreraikitzeko.
ZEINTZUK DIRA MISIO HUMANITARIO BAT, HONEN MODUKOA, DOKUMENTATZEKO ERRONKA NAGUSIENAK?
Erronka asko daude, baina, niretzat, erronka handiena estigma sozial eta komunitarioa izan da. Emakume horietako askok beren istorioa kontatu nahiko lukete, baina ezin dute aurpegia eman, horrek beren segurtasuna arriskuan jartzen duelako. Ez da soilik bazterketa izateko beldurra; biziraupenerako kontua da.
Estigma hori ez da bakarrik soziala, politikoa ere bada. Elkarrizketak hitzartuta genituen pertsona batzuk desagertu egin ziren, baimenak bertan behera utzi zituzten, eta hainbat ate bat-batean itxi ziren. Hasieran, frustrazioa eragin zidan, baina ondoren ulertu nuen ez zela ekoizpen-akats hutsa.
Isiltasun inposatu baten isla da: estigma sozial, politiko eta familiarra, emakume hauek bakardadean uzten dituena, eta horrek sendatze osoa ezinezko bihurtzen du. Gatazka isil eta etengabe bat da, haien errealitatea ezkutuan mantentzen duena eta sufrimendua betikotzen jarraitzen duena.
IRUDIAK IKA RAGARRIZKO INDARRA DU KONTZIENTZIA SORTZEKO. NOLA USTE DUZUE ARGAZKIEK ETA BIDEOEK LAGUN DEZAKETELA TIGRAYKO EGOERAREN INGURUAN SENTSIBILIZAZIOA SORTZEN?
Irudiak kontzientzia sortzeko indar handia du, hizkuntzaren muga guztiak gainditzen baititu eta emozioetara zuzenean heltzen baitzaio. Tigrayren kasuan, non istorio asko isilaraziak edo baztertuak izan diren, dokumental hau funtsezko tresna izan daiteke gertatzen ari dena ikusgarri egiteko.
Krisiaren dokumentazio hutsa gaindituz, irudiek eragindako pertsonei duintasuna eta identitatea itzul diezaiekete. Ez dugu nahi txosten batean zenbaki huts bihurtzea, baizik eta munduak ikustea haien aurpegiak —estigmak estaliak—, haien begiradak, haien errealitateak. Irudi bakoitzak enpatia sortzeko ahalmena du; munduko beste muturrean dagoen norbaitek geldialdi bat egin eta egoeraren larritasuna sentitzeko aukera.
Baina horrek erantzukizun handia ere badakar. Ez da sufrimendua erakustea soilik, baizik eta istorio hauek errespetuz kontatzea, sentsazionalismoa saihestuz. Gure irudiek ez dute informatzeko bakarrik balio izan behar, baizik eta mobilizatzeko, elkarrizketak pizteko eta, batez ere, benetako ekintzak bultzatzeko.
ZEIN GARRANTZI DU ERRESPETUAK ETA ETIKAK HAIEN ISTORIOEN ORDEZKARITZAN?
Oso erraza da sufrimenduzko istorioak kontatzean sentsazionalismoan erortzea, baina gure helburua ez da mina bakarrik erakustea, baizik eta emakume horien erresilientzia, indarra eta gizatasuna ere bai. Haien istorioak nola islatzen ditugun erabakigarria da munduak nola ikusten dituen eta, are garrantzitsuagoa dena, haiek bere burua nola ikusten duten zehazteko.
Gainera, ordezkaritza etikoak esan nahi du baimen informatua izatea, kultura ulertzea eta istorio bat noiz kontatu behar den eta noiz isiltasuna errespetatzea komeni den jakiteko sentiberatasuna izatea. Benetako eragina sortu nahi badugu, erantzukizunetik egin behar dugu, ziurtatuz emakume horiek ez direla istorio baten subjektu pasiboak bakarrik, baizik eta kontaketaren parte aktiboak ere badirela.
ETIOPIAKO ERREALITATEAREN ZEI ALDERDI IRUDITZEN ZAIZUE GUTXIEGI BISTARATUA ETA ZUEN LANEAN ISLATU NAHI DUZUENA?
Gutxien ikusgai dagoen alderdi bat da gatazkak emakumeengan duen eragina, ez bakarrik jasandako indarkeriagatik, baizik eta estigma sozial, politiko eta familiarrek bakardadera kondenatzen dituztelako, eta horrek zaildu egiten du sendatzeko bidea.
Horrez gain, kanpoko ikuspegia eta Etiopiako benetako errealitatearen artean deskonexio handia dago. Guk, ordea, bertako herritarren duintasuna eta eguneroko borroka islatzen dituen ikuspegi bat erakutsi nahi dugu.
PROFESIONAL GISA, NOLA PRESTATZEN ZARETE EMOZIONALKI ZAURGARRITASUN-EGOERAK JASOTZEKO?
Aurreko urtean izan nuen errealitate horretara lehen hurbilketa, Egoaiziaren lanaren inguruko dokumentalaren lehen zirriborroa gidoilatu eta editatu nuenean. Baina hau izan zen lehen aldia lurrean bertan egon nintzela, Afrikan, eta kultur talk handia izan zen arlo askotan. Zenbat eta gehiago ikertu eta irakurri testuingurua ulertzeko, ez da konparagarria han bertan egotearekin, haien istorioak entzuteko eta oraindik bizirik duten mina gertutik ikusteko. Ulertzen nuela uste nuen guztia erabat aldatu zen. Ezin da ez empatizatu.
Profesional guztiei dei bat egin nahi diet: ez erabili emakume horiek. Elkarrizketatu genuen emakumeetako batek eskatu zigun: «Ez egin besteek bezala. Etortzen dira, grabatzen gaituzte eta ahaztu egiten gaituzte. Gainera, ez da inolako laguntzarik iristen». Hitz horiek bihotza apurtu zidaten.
Horregatik, errespetu sakona eta erantzukizun handia sentitzen dut proiektu honen aurrean. Ez gara istorio arruntekin ari; bizitzak dira. Eta ezin ditugu helburu baterako bitarteko gisa tratatu.